สองยาชื่อคล้ายกัน แต่ใช้คนละเรื่อง

คนไข้จำนวนไม่น้อยเดินเข้าร้านขายยาพร้อมบอกว่าเจ็บคอ แล้วถามหาซองยาปฏิชีวนะแบบที่เคยกินได้ผล เมื่อเภสัชกรถามว่าต้องการ amoxicillin หรือ dicloxacillin หลายคนตอบไม่ได้ว่าสองตัวนี้ต่างกันตรงไหน บางคนเข้าใจว่าเป็นยาตระกูลเดียวกันจึงใช้แทนกันได้ทุกกรณี ซึ่งเป็นความเข้าใจที่ทำให้กินยาไม่ตรงโรคและเสี่ยงดื้อยา

ทั้งสองตัวจัดอยู่ในกลุ่มเพนิซิลลินและออกฤทธิ์ฆ่าเชื้อแบคทีเรียเหมือนกัน แต่จุดที่ออกฤทธิ์ต่างกันชัดเจน amoxicillin ครอบคลุมเชื้อได้กว้างกว่า ทั้งเชื้อในระบบทางเดินหายใจ ทางเดินปัสสาวะ และเชื้อเฮลิโคแบคเตอร์ที่กระเพาะ ส่วน dicloxacillin เน้นเชื้อสแตฟิโลคอกคัสที่ผิวหนังและเนื้อเยื่ออ่อน เช่น ฝีหนอง แผลติดเชื้อ หรือเต้านมอักเสบในหญิงให้นมบุตร

ด้วยเหตุนี้เอง amoxicillin กับ dicloxacillin จึงไม่ใช่ยาที่สลับกันได้ง่าย ๆ แม้ชื่อจะขึ้นต้นด้วยตัวอักษรเดียวกันและบรรจุในแคปซูลลักษณะคล้ายกันก็ตาม

ราคาและรูปแบบที่พบในร้านขายยาทั่วไป

amoxicillin 500 mg มีหลายเจ้าที่วางจำหน่ายในไทย ทั้งแบบแคปซูลเม็ดเดี่ยวและแบบแผง ราคาอยู่ที่ประมาณ 3–8 บาทต่อแคปซูล ขึ้นกับยี่ห้อและจำนวนที่ซื้อ แบรนด์ที่คนไข้คุ้นชื่อ เช่น amoxicillin 500 mg meiji ซึ่งเป็นฉลากที่ผลิตในประเทศและราคาไม่สูง ส่วน dicloxacillin ขนาด 250 หรือ 500 mg ราคาใกล้เคียงกันแต่มีให้เลือกน้อยกว่า

สิ่งที่คนไทยมักสับสนคือคิดว่า amoxicillin ในไทยหาได้ทั่วไปโดยไม่ต้องมีใบสั่ง ซึ่งในทางปฏิบัติร้านขายยาหลายแห่งจะไม่จ่ายยาปฏิชีวนะให้เอง หากไม่มีใบสั่งแพทย์หรือใบสั่งจากคลินิก เพราะกังวลเรื่องการใช้ยาผิดและปัญหาเชื้อดื้อยา เภสัชกรจึงมักซักประวัติก่อนว่ามีอาการอะไร มีไข้หรือไม่ และเคยกินยานี้แล้วแพ้หรือเปล่า

เชื้อต้นเหตุคือตัวกำหนด ไม่ใช่ราคา

การเลือกใช้ amoxicillin หรือ dicloxacillin ขึ้นกับตำแหน่งที่ติดเชื้อและชนิดของแบคทีเรีย ไม่ใช่ราคาแพงกว่าแล้วจะดีกว่า ยกตัวอย่างคออักเสบจากเชื้อสเตรปโตคอคคัสหรือทอนซิลอักเสบ ยาปฏิชีวนะที่แพทย์มักเลือกคือ amoxicillin หรือในคนที่แพ้เพนิซิลลินก็จะเปลี่ยนกลุ่ม ส่วนแผลที่ผิวหนังมีหนองหรือฝีบวมแดงร้อน การเลือก dicloxacillin จะตรงกับเชื้อสาเหตุมากกว่า

กรณีที่พบได้บ่อยในคลินิกคือผู้ป่วยเป็นหวัดแล้วเจ็บคอ ไอ มีน้ำมูก แต่ไม่มีไข้สูงและต่อมทอนซิลไม่บวมเป็นหนอง อาการแบบนี้ส่วนใหญ่เกิดจากเชื้อไวรัส ซึ่งยาปฏิชีวนะทั้งสองตัวไม่ช่วยอะไรเลย และการกินเข้าไปกลับเพิ่มความเสี่ยงท้องเสียและผื่นแพ้

ยาปฏิชีวนะไม่ใช่ยาแก้ปวดหรือยาแก้หวัด

อีกความเข้าใจผิดที่พบบ่อยคือใช้ยาปฏิชีวนะเป็นยาบรรเทาอาการ กินแล้วรู้สึกดีขึ้นจึงเก็บที่เหลือไว้กินครั้งหน้า แต่ความจริงคือ amoxicillin 500 mg แก้อะไรได้นั้นจำกัดอยู่ที่การฆ่าเชื้อแบคทีเรียเฉพาะกลุ่มเท่านั้น ไม่ได้ลดปวดลดไข้โดยตรง และขนาดที่ใช้ในผู้ใหญ่กับเด็กแตกต่างกันชัดเจน

การกินยาปฏิชีวนะไม่ครบคอร์สเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เชื้อดื้อยา แม้อาการจะทุเลาลงหลังกินไปสองวัน แต่เชื้อที่เหลืออยู่มักกลับมาใหม่และดื้อต่อยามากขึ้น ทางที่ดีควรกินให้ครบตามที่แพทย์สั่งและไม่เก็บยาไว้ใช้เองในครั้งถัดไป

สำหรับผู้ที่มีประวัติแพ้เพนิซิลลิน ต้องแจ้งเภสัชกรทุกครั้งก่อนรับยา เพราะทั้ง amoxicillin และ dicloxacillin อยู่ในกลุ่มเดียวกัน ผื่นลมพิษหรือหายใจไม่ออกหลังกินยาเป็นสัญญาณที่ต้องหยุดยาและพบแพทย์ทันที ไม่ใช่เรื่องที่รอให้หายเอง

เมื่อเภสัชกรถามว่าเคยใช้ยาตัวไหนมาก่อน

คำถามนี้ไม่ใช่พิธีการ หากคนไข้เคยได้ amoxicillin จากคลินิกเมื่อสามเดือนก่อนและกินได้ไม่ครบ เภสัชกรอาจแนะนำให้พบแพทย์ก่อนเพราะเชื้ออาจดื้อยาแล้ว ในทางกลับกันหากเป็นการรักษาแผลติดเชื้อที่ผิวหนัง dicloxacillin อาจเป็นตัวเลือกที่แพทย์พิจารณาหลังตรวจแผลแล้ว

ถ้าต้องการซื้อยาปฏิชีวนะจากร้านขายยา ควรพกใบสั่งแพทย์หรือผลตรวจจากห้องแล็บไปด้วย และโทรถามก่อนว่าร้านขายยาเปิดกี่โมง เพราะร้านในชุมชนหลายแห่งเปิดถึงสองทุ่มหรือสามทุ่ม แต่ร้านในห้างปิดเร็วกว่า ส่วนร้านที่อยู่ใกล้โรงพยาบาลศิริราชหรือในมหาวิทยาลัยมักมีเภสัชกรประจำและให้คำปรึกษาได้ละเอียดกว่า

สุดท้ายนี้ อย่าลืมว่ายาปฏิชีวนะทุกตัวต้องจ่ายตามใบสั่งแพทย์ ไม่ว่าจะเป็น amoxicillin ในไทยที่ราคาไม่แพงหรือ dicloxacillin ที่หาซื้อได้ในบางร้าน การใช้ยาอย่างถูกต้องตั้งแต่ครั้งแรกช่วยให้หายเร็วและลดโอกาสที่เชื้อจะดื้อยาในอนาคต